“عشق در روزهای قتلعام خوجالی؛ زیبای آذربایجان” رمانینین تانیتیمی
(اورمیه، ۱۴۰۴/۰۵/۱۵)
بو مراسمین اؤزل قوناقلاری تبریزدن خانیم مهناز فرخی و کتابین مترجمی جناب عارف جمشیدی اولدولار.
شفق ادبی درنهیینین ایلک اوتورومو 1404-جی ایل، مردادین 15-ده اورمیهده کئچیریلدی. بو اوتورومدا تانینمیش قیبریسلی (کیپرلی) تورک سئناریست، رئژیسور و یازیچی، فرهاد آتیکین خوجالی سویقیریمینا حصر ائتدییی «عشق در روزهای قتلعام خوجالی؛ زیبای آذربایجان» (اوریژینال تورکجهسی: Hocalı Katliamı Günlerinde Aşk; Azerbaycan Maralı ) رومانی اینجهلندی. رومان 2023-جو ایلده ایستانبولدا ایشیق اوزو گؤرموشدور. تبریزلی موترجم عارف جمشیدی طرفیندن فارسجایا چئوریلن بو اثر 1403-جو ایلده تهراندا «رایبد» نشریاتی طرفیندن باسیلمیشدیر. بیر چوخ اورمیهلی مدنیتسئور و ایجتیماعی-مدنی فعالین قاتیلدیغی بو توپلانتینین تبریزدن گلن اؤزل قوناقلاری، اثرین ترجومهچیسی عارف جمشیدی و اینجهصنعت آراشدیرماچیسی مهناز خانیم فرخی اولدولار.
تدبیرین باشلانغیجیندا اوتورومون آپاریجیسی، لیلا نوری نصرت کسهمنلینین خوجالی فاجیعهسینه حصر ائتدییی «خوجالی» باشلیقلی شئعرینی اوخودو. همین شعرین بیر بؤلومونده بئله دئییلیر:
«…هانی بو یوردون
نبیسی، ستارخانی؟!
نادانلار ساتیب گئتدی
داغی، داشی، تورپاغی.
اؤلنلر «وطن!» دئییب
کفن ائتدی بایراغی.
ننهلر دیلینده دوعاسی اؤلموشدو،
اونلاری آپارماغا
اولولارین روحو گلمیشدی…»
شئعرین اوخونوشوندان سونرا، تانینمیش موسیقیچیلر، قارمون ایفاچیسی آراز جوانمهر و ناغارا ایفاچیسی بهزاد جوست – ایسگندر نوروزلونون بستهلهدییی – مشهور «قاراباغین مارالی» («آذربایجان مارالی») اثرینی اجرا ائتدیلر. موسیقیچیلرین بیر نئچه اینسترومئنتال ایفاسینین آردیندان، ایلک اولاراق توحید رحیمزادهیه سؤز وئریلدی. «خوجالی قتلعامی گونلرینده عشق» رومانی و اونون یازیچیسی ایله باغلی ییغجام شکلده بیلگی وئرن رحیمزاده رومانین سوپریزینی قاچیرماماغا دیققت گؤستردی. چیخیشینین دوامیندا اثرین ماراقلی یؤنلرینی دینلهییجیلرله پایلاشماغا چالیشان رحیمزاده، قاراباغ ساواشیندا روسلارین دوشمن جبههسینده یئر آلدیغینا باخمایاراق، یازیچینین روسلارا قارشی بیرمعنالی موناسیبتدن اوزاق دوراراق، روماندا دوشمن جبههسینده اولان روس ضابیطینین بئله فرقلی دوشونه بیلهجهیینی گؤسترن موتیوین ایشلنمهسینی یوکسک قیمتلندیردی. (روماندا روایتچی خوجالی سویقیریمیندا دوغرودان اشتراک ائدن روسیهنین 366-جی موتوریزه آلاییندا خدمت ائدن الکساندر آدلی فراری بیر روس ضابیطیدیر). او، چیخیشینین سون بؤلومونده رومان و اونون ترجومهسی ایله باغلی بیر سیرا تنقیدی گؤروشلر ایرهلی سوردو.
توپلانتینین دوامیندا رومانلا باغلی دوشونجهلرینی بؤلوشمک اوچون سؤز محمد صبحدله وئریلدی. سؤزلرینین باشلانغیجیندا رومانین موضوع باخیمیندان اورهیهیاتیم بیر اثر اولدوغونو سؤیلهیهن م.صبحدل موذاکرهیه یئنی بیر باخیش بوجاغی گتیردی. م.صبحدل، بؤیوک حادیثهلرین بؤیوک اثرلرین یارانماسینا سبب اولا بیلهجهیی ایله باغلی کؤهنه نظریهلری رد ائدهرک، فاجیعهنین بؤیوکلویوندن آسیلی اولمایاراق یازماغین خصوصی بیر قابلیت اولدوغونو، ادبی مهارتله تک بیر انسانین فاجیعهسینی بئله دونیا مقیاسیندا یایماغین مومکونلویونو وورغولادی. بو دوشونجهلرینی اساسلاندیرماق اوچون میانمار (روهینگیا سویقیریمی) کیمی فاجیعهلری اؤرنک گؤسترن م.صبحدله گؤره، دونیا بؤیوک فاجیعهلر یاشایانلارین دئییل، مئدییاسی اولان، دانیشا بیلن، اثر یارادا بیلن، ادبیات یاراتماغا قادیر اولان اینسانلارا عاییددیر. هیند کؤکنلی ادبیات نظریهچیسی و فیلسوفو گایاتری اسپیواکین «مادون دانیشا بیلرمی؟» («آیا فرودست میتواند سخن بگوید؟») اثرینده ایرهلی سوردویو نظریهنی اساس گؤتورن م.صبحدل، مادونلوقدان (فرودستی/subalternity) یاخا قورتارماغین تک یولونو یازماقدا، اثر یاراتماقدا و اؤز فاجیعهلرینی آنا دیلده دانیشماقدا گؤردویونو ایفاده ائتدی. مادونلوقدان خیلاص اولماق یولوندا «خوجالی قتلعامی گونلرینده عشق» کیمی اثرلرین بؤیوک اؤنم داشیدیغینی وورغولایان اورمیهلی ادبیات تنقیدچیسینین فیکرینجه، بئله اثرلر آراچیلیغی (واسطهسی) ایله بیز اؤز باشیمیزا گلن فاجیعهلری دونیا میقیاسیندا سسلندیره بیلریک. صبحدل چیخیشینین دوامیندا رومانی تکنیک باخیمیندان دهیهرلندرمهیه چالیشاراق بونونلا باغلی بیر سیرا تنقیدی فیکرلر سسلندیردی.
اوتورومون نوبتی بؤلومونده مهناز فرخییه سؤز وئریلدی. «رایبد» نشریاتینین تمثیلچیسی اولاراق اوتوروما قاتیلدیغینی بلیرتن خانیم فرخی چیخیشینی بئله بیر سؤاللا باشلادی: «بو کتاب نهیه گؤره تورکلر اوچون دهیهرلیدیر؟» 1992-جی ایلده باش وئرمیش خوجالی فاجیعهسینین تکجه آذربایجان اوچون دئییل، دونیا مقیاسیندا دا اؤنم داشیدیغینی وورغولایان م.فرخی، بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی (BMT) کیمی بینالخالق قوروملارین و چوخساییلی مئدیا ارگانلارینین موجودلوغونا باخمایاراق، بو حادیثهنین کؤلگهده قالدیغینی، یئترینجه سسلندیرلمهدییینی سؤیلهدی. او، بو فاجیعهنین سببلری اوزرینده دریندن دوشونمهیین ضروریلییینی بیلدیردی. خوجالی سویقیریمینین اوزرینده دایاناراق اونون یئنیدن دهیهرلندیرلمهسینین گرکلیلییینی وورغولایان خانیم فرخی، دینلهییجیلرین بیر نئچه سؤال اوزرینده دوشونمهسینی ایستهدی: «بو حادیثه نییه باش وئردی؟ بو کیمی حادیثهلرین بیر داها باش وئرمهسی مومکوندورمو؟ بو حادیثهلر یئنیدن یاشانارسا، اوندا چیخیش یولو نه اولا بیلر؟» چیخیشینین دوامیندا فرخی خوجالی فاجیعهسی ایله باغلی بیر سیرا بیلگیلر وئرهرک، حادیثهنین ایچاوزونو آچیب آیدینلاتماغا چالیشدی. داها سونرا ایسه بیر سیرا تاریخی مسئلهلره توخوندو.
اوتورومون بیر سونراکی بؤلومنده، کتابین ترجومهچیسی عارف جمشیدی صحنهیه دعوت اولوندو. ع.جمشیدی رومانلا باغلی دوشونجهلرینی بؤلوشمهدن اؤنجه، هم چیخیش ائدنلره، هم ده اوتورمدا ایشتراک ائدنلره اؤز تشککورلرینی بیلدیردی. او، ایلک باشدا دیققتی اورمیه گؤلونون قوروماسی مسئلهسینه یؤنلتدی. جمشیدی توپلانتییا قاتیلماق اوچون تبریزدن اورمیهیه گلرکن اورمیه گؤلو اوزرینده یئرلشن «اورمیه گؤلو کؤرپوسون»دن کئچدییینی، کئچرکن دریندن کدرلندییینی و بؤیوک بیر سارسینتی کئچیردییینی وورغولادی. او، بو گون خوجالی عوضینه اورمیه گؤلونون وضعیتیندن دانیشماغین داها واجب اولدوغونو سؤیلهدی. بو قیسا گیریشدن سونرا، او، رومانلا باغلی سسلندیریلن تنقیدی فیکرلره موناسیبتینی بیلدیردی. ترجومهچییه گؤره، فونکسیونال اولاراق ادبیاتین وظیفهسی بیزه فاکتلار و دقیق تاریخی بیلگیلر وئرمک دئییلدیر. جمشیدینین فکرینجه، ایستهنیلن رومان و یا ادبیات اثری بوتؤولوکده یازیچینین دنیاگؤروشونو، ایدئولوژیسینی و باخیش بوجاغینی عکس ائتدیره بیلر؛ ادبیاتین وظیفهسی ایسه مسئلهلره یئنی پریزمالاردان ایشیق سالماق، اونلارین اطرافیندا یئنیدن دوشونمهیی ساغلاماقدیر.
جمشیدی، تورکیه ادبیاتینین دونیا ادبیاتینداکی اؤنملی موقئعینه توخوناراق، عزیز نسین، یاشار کمال، اورهان پاموک و هاکان گوندای کیمی بؤیوک یازیچیلارین یارادیجیلیغی ایله قارشیلاشدیریلدیقدا، بو رومانین یازی تئکنیکاسی و سوژئت قورولوشو باخیمیندان داها آشاغی سوییهده اولدوغونو بیلدیردی. آنجاق ترجومهچی قید ائتدی کی، اونو بو اثری چئویرمهیه یؤنلدن عامیل اونون ادبی دهیهری یوخ، خوجالی فاجیعهسینی اله آلیب گوندمه گتیرمهسی اولموشدور. ترجومهچی، تبریز و دیگر آذربایجان شهرلرینده هر اون نفردن بلکه ده یالنیز بیرینین بو آجی حادیثهدن خبردار اولدوغونو وورغولادی. او، اساس مقصدینین خالقی خوجالی قیرغینی ایله تانیش ائتمک اولدوغونو، بو مقصده چاتماق اوچون – نه قدر کیچیک اولسا دا – بیر آددیم آتماق ایستهدییینی بیلدیردی. سون بؤلومده ترجومهچی دینلهییجیلرین سورغولارینی جوابلادی.
جمشیدینین چیخیشیدان سونرا میلاد تیمورییه(تیمور) سؤز وئریلدی. م.تیموری چیخیشینین باشلانغیجیندا فرهاد آتیکین «خوجالی قتلعامی گونلرینده عشق» رومانینی فارسجایا چئویرن عارف جمشیدینین ترجومه ساحهسیندهکی فعالیتلری ایله باغلی قیسا بیلگی وئردی. او، ترجومهچینین ثالث و افق کیمی مشهور نشریاتلارلا امکداشلیق ائتدییینی، عزیز نسین، یاشار کمال، اورهان پاموک، احمد امید و هاکان گوندای کیمی تورکیه-تورک ادبیاتینین گؤرکملی نومایندهلرینین اثرلرینی فارس دیلینه قازاندیردیغینی بیلدیردی. آنجاق م.تیمورینین فکرینجه، جمشیدینین چئویردییی اثرلر آراسیندا آذربایجان تورکلری اوچون ان اؤنملیسی – کیملیییمیزین، عادت-عنعنهلریمیزین و تاریخی فاجیعهلریمیزین آنلاتیلدیغی – محض بو روماندیر. تاریخی فاجیعهلریمیزین فارسدیللی ادبیاتدا عکس اولونماسینی یوکسک قیمتلندیرن م.تیمورییه گؤره، ترجومهچینین بو کیتابی چئویرمهسی بؤیوک بیر ادبی حادیثهدیر و بو جهتدن تقدیرهلاییقدیر…
م.تیموری چیخیشیندا وورغولادی کی، روماندا پسیخولوژی تراوما، اثرین روایتچیسی اولان روس ضابیطین دیلی آراچیلیغی (واسطهسی) ایله بدیعی اسلوبدا تصویر اولونور و بو تصویر اولدوقجا اوغورلو آلینیب. او، رومانین آنا تئماسی/اساس ایدئیاسینین عشق دئییل، «سویقیریم» اولدوغونو، یازیچینین اؤز موقئعینی آچیق شکلده ایفاده ائتدییینی بیلدیردی و بونا نمونه کیمی اثردهکی بعضی مشهور سطرلری خاطیرلاتدی. م.تیمورییه گؤره، یازیچینین «سویقیریم» فئنومئنینه باخیشی ایجتیماعی اولماقلا یاناشی، عیینی زماندا اونتولوژیک (هستیشناختی) کاراکتر داشیییر. م.تیموری اونو دا وورغولادی کی، فرهاد آتیکین روماندا آچیق شکلده «سویقیریم» تانیملاماسیندان ایستیفاده ائتمهسی سون درجه اؤنملیدیر. اونون سؤزلرینه گؤره، یازیچینین بوسنی موسلمانلارینین اونودولماز اؤندری، علی عزت بئگوویچین فیکیرلرینه ایستیناد ائدهرک «تاریخی یادداش» (حافظۀ تاریخی و یا حافظۀ جمعی) مسئلهسینی اؤن پلانا چیخارماسی، آذربایجان اوخوجوسو اوچون خوصوصی اؤنم داشیییر… بو دوشونجهلرین عؤمر سیفالدینین «تاریخ، ازلی بیر تکرّردور» فیکری ایله سسلشدییینی قید ائدن م.تیموری وورغولادی کی، بیز، تأسسوفله، یادداشی/حافظهسی ضعیف اولان بیر میللتیک – باشیمیزا گلن فلاکتلری یا تئز اونودوروق، یا دا بیزه اونوتدورولور…
م.تیموری چیخیشیندا فرهاد آتیکین روماندا ائتنیک منسوبیت مسئلهسینی اؤن پلانا چکدییینی قئید ائتدی. اونون سؤزلرینه گؤره، یازیچی بیزه دایاتیلمیش (تحمیل ائدیلمیش) قوندارما کیملیکلری رد ائدیر و بونون عوضینه تورکلوک فیکیرینی ایرهلی سورور… او، آتیکین آذربایجان تاریخینی، جوغرافیاسینی، عومومیتله بؤلگهنین سیاسی-مدنی دینامیکاسینی، ائلهجه ده روس-سووئت سیاستینین ایمپئریال ماهیتینی دریندن قاورادیغینی بیلدیرهرک، روماندا روس ایمپئریاسینین آذربایجاندا و بؤلگهده (رئگیوندا) حیاتا کئچیردییی مستملکهچیلیک سیاستینین کیفایت قدر آیدین شکلده افشا ائدیلدییینی قئید ائتدی…
سون بؤلومده تنقیدچی و فلسفه مدرسی رضا حیدرزادهیه سؤز وئریلدی. رضا حیدرزاده چیخیشیندا کیتابین حاضیرلانما پروسئسی زمانی رئداکته ایشینین اؤنمیندن دانیشدی. او، ترجومه، رئداکته و نشر ایشینین اینجهلیکلری ایله باغلی بیر سیرا دهیهرلی بیلگیلر وئردی. اوتورومون سونوندا ایسه آپاریجی، تقدیم اولونان کیتابدا یئر آلان «قاراباغین مارالی» ماهنیسینین سئوگی دولو بیر بندینی سسلندیرمکله تدبیری هر کسین یادداشیندا نغمهلی بیر خاطرهیه چئویردی:
«آی قیز گزمه آرالی،
کؤنلوم سندن یارالی.
گؤزلرینه حئیرانام،
آذربایجان مارالی.»
بیرینجی اوتورومون خاطره شکللری
